شهرستان دزفول با مساحت4762 كيلومتر مربع شمالي ترين شهرستان استان خوزستان محسوب مي شود كه از سمت شمال به استان لرستان و از سمت شرق به شهرستان مسجد سليمان و استان چهار محال بختياري واز شمال غربي به شهرستان انديمشك واز جنوب به شهرستان شوشتر و اهواز و از سمت غرب به شهرستان شوش محدود مي گردد. اين شهر با مركز استان (اهواز) 151كيلومتر وبا تهران 717كيلومتر فاصله دارد. ارتفاع شهرستان دزفول از سطح دريا 143 متر مي باشد،آبهواي شهرستان دزفول صحرايي بوده وداراي تابستانهاي گرم و زمستان هاي سرد و معتدل است.ناحيه شمالي دزفول كوهستاني و ناحيه مركز وجنوب آن دشت مي باشد و مرتفع ترين قله هاي شمالي دزفول قله كرناس با ارتفاع 2550 متر و قله كوه سالن به ارتفاع 2464 متر مي باشند. جمعيت اين شهرستان طبق سرشماري سال 1381 معادل386424 نفر است.رودخانه دز كه از بزرگترين رودخانه هاي استان خوزستان و كشور است در اين شهرستان جاري مي باشد.

برخي آثار كشف شده در اين شهر متعلق به دوران قبل از ميلاد مي باشدكه بازگو كننده قدمت ديرين اين شهر مي باشد

دزفول شهر کهن

اينجا شهر گفت‌‌وگوي تمدن‌هاست. جاي پاي معماري ساساني و بيزانس و روم شرقي را مي‌توان در دزفول يافت.

دزفول مكاني بوده براي تبادل فرهنگ‌ها. شهري كه در آن روزگاري، رومي‌ها مي‌زيستند و بر روي رودخانه‌اش سد ساختند.

در معماري خانه‌هاي كوچك دزفول، از سبك مسجد ايراني گرفته تا كليساي رومي و از مكتب ساساني گرفته تا يوناني همه را مي‌توان ديد. شهري با بافت فشرده كه گويي مردمش طاقت دوري از هم را نداشتند كه خانه‌هايشان از سه طريق پشت‌بام، كوچه و زيرزمين به هم راه داشته.

اينجا سرزميني است كه در آن پرتقال و خرما و موز در كنار هم مي‌رويند. بايد در كوچه‌هايش گشت، منظره ديوارهايش را ديد، روبه‌روي هر دري ايستاد و سر را تا جايي بالا برد كه در آنجا ديوار و آسمان همديگر را ملاقات مي‌كنند و آنگاه گوش سپرد به همه نجواهاي شهر. بايد داخل خانه‌ها شد و سرك كشيد  به شواوان‌ها (شوادون به زبان محلي).

راهي زيرزميني و دور و دراز كه گاهي از كنار رودخانه دز سردرمي‌آورد و بيشتر اوقات از خانه همسايه. اين راه زيرزميني پناهگاه  مردم دزفول بود در زمان بمباران هوايي.

وقتي در كوچه‌هاي دزفول راه مي‌روي، اگر هم تنها باشي، گويي تنها نيستي. در هر پيچي از كوچه، كوچه هم با تو مي‌پيچد و چشم به آساني و نرمي مي‌چرخد.

دزفول را در زمان ساسانيان به صورت يك دژ و براي محافظت از پل رودخانه دز استوار كردند و به همين دليل كالبد شهر شديداً فشرده است و تمام خانه‌هاي ناحيه قديمي شهر بر زمين‌هاي كوچكي احداث شده‌اند.

دزفول از معدود شهرهاي ايران است كه در معماري آن، آجر پخته به وفور به كار برده شده و گذشته از آنكه ديرپايي آن را باعث شده، اصالت و وقار خاصي نيز به آن بخشيده است.

 

قديمي ترين پل جهان در دزفول با گذشت بيش از 10 قرن از ساخت آن همچنان سالم و با دوام محل تردد عابرين و خودروهاي سواري است.
اين پل در سال 260 ميلادي به دستور شاپور اول ساساني توسط 70 هزار اسير رومي دربند ايرانيان احداث شد و در حالي كه بيش از 10 قرن از عمر آن مي گذرد به عنوان باستاني ترين پل جهان اكنون نيز محل تردد خودروهاي سواري دزفول و انديمشك است. اين پل داراي 14 دهانه است و آب رودخانه دز از زير آن عبور مي كند.
پل مزبور از سنگ ساروج و آهك بنا شده و در دوران حكومت عضدالدوله ديلمي، صفويان و پهلوي چندين بار بازسازي شده اما پايه هاي پل حكايت از دوران ساساني دارد.
به گفته مورخان اين پل يك اثر منحصر بفرد تاريخي است كه تاكنون توانسته تا اين زمان دوام بياورد.
اين پل كه در مركز شهر دزفول قرار دارد شرق و غرب شهر را به هم متصل كرده و راه عبور و مرور شهرهاي انديمشك، شوشتر و دزفول را به هم پيوند داده است.

 

آثار باستانی و مذهبی  دزفول

  ایوان کرخه

ایوان کرخه در 18 کیلو متری جنوب غربی شهر دزفول واقع است .در طرف راست رود کرخه ، آثار خرابۀ کاخی آجری از دورۀ ساسانی وجود دارد که مردم محل آن را کوت کرخه می نامند . نام درست آن ایوان کرخه است که تحت همین نام در فهرست آثار ملی ایران به شمارۀ 47 به ثبت رسیده است. دور ایوان کرخه بارویی باقی مانده است . در این کاخ آثار تالار بزرگ با شکوهی بر جای مانده که مخصوص اجرای مراسم درباری شاهان ساسانی بوده است.

پل قدیمی دزفول

پل قدیمی دزفول بر پایه های پل ساسانی بنا شده است و نواحی شرقی وغربی شهر دزفول را به هم متصل می سازد .این پل در زمان عضد الدولۀ دیلمی و در دوره های صفویه و قاجاریه تعمیر و ترمیم شده است .در حال حاضر (بهمن1369) نیز توسط مرکز میراث فرهنگی خوزستان در حال بازسازی است .

پل 14 دهانۀ بزرگ دارد که آبرو رود خانۀ دزفول است .در بین ها دو دهانۀ بزرگ ، یک طاق نمای کوچک است که بر سطح پایۀ بزرگی قرار گرفته و به وسیلۀ پلکانی به سطح بستر رود خانه راه دارد .

   

پل قدیم کرخه

 پل کرخه در جادۀ دهلران ودر شمال پل آهنی جدید قرار دارد. آثار یک دهانه و یک پایۀ قطور پی پل سنگی با ملاط گچ و تخته سنگهای تراشیده و آثار دیوارمانند وجود دارند که اکنون پل قدیم کرخه یا پل نادری و یا پی پل نامیده می شود.

این پل با آثار ایوان کرخه ارتباط داشته و ظاهراً محلی برای تأسیسات ارتباطی ناحیۀ شمالی و سر چشمه های رود کرخه با ایوان کرخه بوده است . از این رو دارای اهمیت تاریخی است.

مسجد جامع دزفول

مسجد جامع از مسجد های قدیمی دزفول است که با توجه به سبک معماری و دارا بودن شبستان و ستون های سنگی می توان آن را از مساجد اوایل دورۀ اسلامی دانست .این مسجد در سده های 7و12هـ.ق. وسعت و مرمت یافته است . در سر در آن تاریخ 1157 هـ.ق. وجود دارد که تاریخ تعمیر آن است .

ایوان شرقی مسجد از بناهای دورۀ صفویه است که به سال 1110هـق. بنا شده . سردرو گلدسته های آن متعلق به سده  12هـ.ق است در ساختن این بنا از اصول معماری کاخ ایوان کرخه تقلید شده است.

 

بقعۀ سید محمد سبز قبا

بقعۀ سبزقبا در خیابان امام خمینی دزفول قرار دارد . بنای آن نو سازی شده و اثر قدیمی در آن دیده نمی شود . یک برگ شجره نامه در دفتر بقعه وجود دارد که بنا به روایت سید نعمت الله جزایری مؤلف کتاب المجموعه ، صاحب بقعه را برادر حضرت امام رضا(ع) خوانده است. سید سبز قبا هنگام عبور از دزفول مهمان زنی به نام زبیده شد و فرزند بیمار او را با دعا شفا داد. سید سبز قبا پیش از وفاتش به زبیده وصیت کرد که نامۀ او را به حضرت علی بن موسی الرضا (ع) که از راه دزفول عازم خراسان بود ، برساند.

بقعۀ محمد بن جعفر

محمد بن جعفر فرزند جعفر بن ابی طالب ملقب به جعفر طیار میباشد .او برادر زادهوداماد حضرت علی(ع) می باشد ایشان در جنگ زخمی شد و به هنگام رسیدن به دزفول شهید می شود. بقعۀ محمد بن جعفر در 6 کیلومتری شهر دزفول در کنار جادۀ کوتیون در داخل باغی بزرگ واقع است . این بقعه زیارتگاه و گردشگاه مردم دزفول و سایر شهرهای خوزستان است .  

گزارش تصویری/ سرزمین مهر: رودخانه دز (دزفول)