دیدنی های خوزستان

ناودان‌های حصار درونی

بيژن حيدری‌زاده

        مقدمه                      

   می‌دانيم كه فضاهای شهر تاريخی (دورـ اونتاش) را سه حصار متحدالمرکز که فاقد شکل هندسی منظمی هستند احاطه کرده است. همچنين آگاهيم که وضعيت توپوگرافی خاص منطقه در نحوه شکل‌گيری و ساختار آنها تأثير مستقيم داشته، تا جايی که در ضلع شمال‌شرقی پستی و بلندی‌های طبيعی، بخشی از ساختار حصار بيرونی را تشکيل داده، تفکيک و تشخيص آن در اين قسمت امری دشوار می‌نمايد. متأسفانه گزارش‌های گيرشمن به عنوان سندهايی مکتوب از وضعيت اوليه و بکر اين مجموعه، در خصوص حصارها بسيار ناقص می‌باشد، تا جايی که دانسته‌های ما از ساختار حصارها و بالاخص حصار درونی به استناد گزارش‌های ايشان به پائين‌ترين حد ممکن نزول می‌کند. در جلد اول از کتاب چغازنبيل چنين آمده است ((در تمام اضلاع زيگورات صحن‌های وسيعی با ابعاد و اشکال و سامان‌دهی‌های بسيار متفاوتی وجود داشته که همه اينها در درون يک حصار که هفت‌ دروازه داشت، محصور شده بود. ديواری که اين صحن (صحن شما‌ل‌شرقی) را محدود می‌کند مثل ساير ديوارها دارای 40/2 متر ضخامت است و در هر وجه دارای پس‌رفتگی‌ها و پيش‌آمدگی‌های منظمی است، ولی روی هم سوارشدگی‌های آن در دو وجه دارای يک وزن و آهنگ نيست. پايه ديوار را در تمام طول آن سه بستر از خشت (آجر‌های) شکسته که به صورت صفه پله‌ای هستند حمايت می‌کنند.)) اين توضيح به علاوه بيانات مختصری در خصوص دروازه‌های حصار  تنها مطالبی است که گيرشمن صريحا درباره وضع حصار درونی ارائه کرده است. همچنين در خصوص ناودان‌های اين حصار تنها، توضيحی مختصر توسط پ . اوبرسون به شرح زير ارائه شده است. ((اين ناودانها روی وجه خارجی و به فاصله حدود 25 متر واقع شده‌اند. نوع اين ناودانها از نوع ناودا‌‌‌‌‌‌ن‌هايی است که در معابد وجود دارد. لوله‌ای سفالين به قطر 15سانتيمتر و در عمق 50 سانتيمتری وجه ديوار پايين می‌آيد و انتهای آن روی دو آجری قرار می‌گيرد که به صورت راسته و به موازات هم گذاشته شده‌اند و تا حدی نيز با وجه ديوار هم باد هستند. در خارج، دو يا سه رگ آجر که به صورت پلکانی گذاشته شده‌اند، آب را به بيرون تخليه می‌کنند. درزها و نقاط اتصال از قير معدنی است)). چنين توضيحات  از مداخلات ناگهانی سال 1376 حذف مداخلات انجام شده و مرمت ضايعات ناشی از آن بسيار ضروری می‌نمود.

 

شيب‌بندی صحن‌های اطراف ذيقورات

     پيگردی‌های انجام شده در حين عمليات مرمتی بر روی حصار مذکور علاوه بر آشکار کردن سيستم دفع آب در آن، سبب شد که در ضلع جنوب‌غربی و نزديک به دروازه غربی با خروجی آبی روبرو شويم که نسبت به آجر فرش فعلی30 سانتيمتر پائين‌تر است. (تصوير 1).

 تصوير (1)

     اختلاف ارتفاع بين آن و آجرفرش فعلی نشان می‌دهد که در يک مرحله (احتمالاً مرحله اول ساخت ذيقورات) شيب‌بندی صحن‌های اطراف ذيقورات به گونه‌ای بوده که بخشی از آبهای دفع شده توسط ناودان‌های آن، از اين خروجی به فضای بيرون حصار هدايت می‌شده است. علاوه بر اين خروجی و دروازه ارابه‌ها که درکنج جنوبی حصار وظيفه هدايت آبهای سطحی را به بيرون دارد، در کنج شمالی حصار و نزديک به دروازه شمالی يک مسير دفع آب ديگر وجود دارد که هم اکنون نيز بخشی از آبهای جاری در صحن‌های شمالی را به بيرون هدايت می‌کند. (تصوير 2)

 

.

 

تصوير شماره 2

 

ناودان‌های حصار

    حصار درونی با ساختاری خشتی خاکی و پهنای نزديک به 5/2 متر ساختاری است که جهت دفع آبهای سطحی جاری بر روی خود می‌بايست از يک نظام بسيار دقيق و حساب شده ناودان بهره‌مند باشد.

در نقشه ارائه شده حصار درونی در خلال سالهای حفاری (1951تا1962) تنها تعدادی از اين ناودانها مشخص شده، اوبرسون فاصله آنها را از يکديگر 25 متر مشخص کرده است.

    ضمن جمع‌آوری افزوده‌های حاصل از مداخلات قبلی، جهت مرمت، به تعدادی ديگر از ناودان‌های حصار يا اثر آنها برخورد شد، که موقعيت قرارگيريشان در حصار نشان از توزيع ناهمگن آنها از نظر فاصله داشت، به طوری که در ضلع جنوب‌شرقی حصار و حد فاصل بين دو دروازه شرقی و دروازه جنوب‌شرقی (دروازه شاهی بنا به گفته گيرشمن) فقط يک ناودان و در ضلع جنوب‌غربی به غير از خروجی ياد شده در بالا و ناودان مربوط به نيايشگاه‌ها، شش ناودان وجود دارد. اندازه‌گيری فاصله بين اين ناودانها اعدادی غير از آنچه که در گزارش‌های حفاری به آن اشاره شده است را نشان می‌دهد. در همين ضلع در فضای داخلی نيايشگاه شماره 4 يك ناودان وجود دارد.

در نقشه ارائه شده حصار درونی در خلال سالهای حفاری (1951تا1962) تنها تعدادی از اين ناودانها مشخص شده، اوبرسون فاصله آنها را از يکديگر 25 متر مشخص کرده است. ضمن جمع‌آوری افزوده‌های حاصل از مداخلات قبلی، جهت مرمت، به تعدادی ديگر از ناودان‌های حصار يا اثر آنها برخورد شد که موقعيت قرارگيريشان در حصار نشان از توضيع ناهمگن آنها از نظر فاصله بود. به طوری که در ضلع جنوب‌شرقی حصار و حد فاصل بين دو دروازه شرقی و دروازه جنوب‌شرقی (دروازه شاهی بنا به گفته گيرشمن) فقط يک ناودان و در ضلع جنوب‌غربی به غير از خروجی ياد شده در بالا و ناودان مربوط به نيايشگاه‌ها، شش ناودان وجود دارد. اندازه‌گيری فاصله بين اين ناودانها اعدادی غير از آنچه که در گزارش‌های حفاری به آن اشاره شده است را نشان می‌دهد. و در عين حال نشان‌دهنده نکات جالب توجهی در خصوص اختلاف ارتفاع زمين‌های پيرامون حصار نسبت به يکديگر و همچنين نسبت سطح صحن‌های اطراف ذيقورات می‌باشد.

 

ساختار ناودان‌ها

    ناودان‌های حصار که تماماً در وجه بيرونی حصار کار گذاشته شده‌اند، از دو بخش تشکيل شده‌اند. بخش اول لوله‌های سفالينی هستند که از درهم قرارگيريشان لوله واحدی بوجود آمده که به صورت عمودی در بدنه حصار جای گرفته است. درزهای بين اين لوله‌ها توسط قير طبيعی کاملاٌ پر شده است. طول هرکدام از اين لوله‌ها 50 سانتيمتر و قطر دهانه آنها بالغ بر 15 سانتيمتر می‌باشد. بخش دوم که در واقع بخش انتهايی را تشکيل می‌دهد متشکل از دو آجر است که به صورت راسته و موازی يکديگر قرار گرفته، آجر سومی بر روی آنها کار گذاشته شده است. تمام اجزا ناودان در انتها به مسيری ساخته شده از آجر ختم می‌شوند که وظيفه دور کردن آب دفع شده را، از پای حصار عهده‌دار می‌باشد. تمامی بخش‌های آجری ناودان با ملات قير طبيعی به يكديگر پيوند خورده‌اند.